सुदन गुरुङ : डीजेदेखि गृहमन्त्रीसम्मको यात्रा

प्रस्तावना

नेपालको राजनीतिमा विसं २०८२ को भदौ महिना एउटा ऐतिहासिक मोड सावित भयो । सामाजिक सञ्जालमाथिको प्रतिबन्ध, बढ्दो भ्रष्टाचार र पुरानो राजनीतिक वर्गप्रतिको वितृष्णाले जन्म दिएको 'जेन जी विद्रोह' ले पुरै सत्ता परिवर्तन गरिदियो । त्यस विद्रोहको प्रमुख योजनाकार, समन्वयकर्ता र रणनीतिकार थिए – सुदन गुरुङ । डीजी (DJ) को पेशाबाट राजनीतिको सिंहदरबारसम्मको यात्रा नेपालको लोकतान्त्रिक इतिहासमा अभूतपूर्व मानिन्छ । हाल उनी नेपालको गृहमन्त्री हुन्, र २१औँ शताब्दीको युवा पुस्ताको प्रतिनिधि अनुहारको रूपमा चिनिन्छन् ।

जन्म र परिवार

सुदन गुरुङको जन्म विसं २०५२ सालतिर (सन् १९९५ तिर) गोरखा जिल्लाको एक मध्यमवर्गीय परिवारमा भएको थियो । उनको ठ्याक्कै जन्ममिति सार्वजनिक रूपमा खासै चर्चा गरिँदैन, तर उनी वि.सं. २०७२ को भूकम्पको समयमा २० वर्षको थिए । उनको परिवारको आर्थिक स्थिति कमजोर थिएन तर विलासी पनि थिएन । बुवा गोरखाकै सानो व्यवसायी हुन् भने आमा गृहिणी ।

शिक्षा

सुदनले प्राथमिक शिक्षा गोरखाकै स्थानीय विद्यालयबाट प्राप्त गरे । उनी पढाइमा औसत थिए तर अतिरिक्त क्रियाकलाप (Extra-curricular activities) मा उत्तिकै सक्रिय थिए । संगीत र प्रविधिप्रति उनको विशेष लगाव थियो । त्यतिबेला नेपालमा सामाजिक सञ्जाल (फेसबुक, युट्युब) को लहर चलेको थियो, र सुदन त्यसबाट पूर्ण रूपमा प्रभावित भए । उनले कम्प्युटर र साउन्ड सिस्टमको सानो तालीम लिएपछि कलेजको पढाइ बीचैमा छाडेर पार्टी आयोजना र डीजेको पेशा रोजे ।

'डीजे सुदन' को पहिचान

२०७० को दशकको सुरुवातमा काठमाडौंको रात्रिजीवनमा 'डीजे सुदन' एउटा नाम थियो । उनले साना-ठूला क्लब, कलेजको फ्रेस्न्यु पार्टी र निजी कार्यक्रमहरूमा संगीत बजाएर जीविकोपार्जन गर्थे । डीजीको पेशाले उनलाई मानिसहरूसँग जोड्यो, तर त्यो जोडाइ मनोरञ्जनमा मात्र सीमित थियो । उनलाई भविष्यमा राजनीति गर्ने कुनै सोच थिएन, न त कुनै पारिवारिक राजनीतिक पृष्ठभूमि थियो ।

भूकम्पपीडितलाई सहायता

विसं २०७२ वैशाख १२ को महाभूकम्पले उनको जीवनको दिशा नै फेर्यो । आफ्नो साउन्ड सिस्टम र कनेक्सनको उपयोग गर्दै उनी सुरुमा मात्र स्वयंसेवकको रूपमा सहायता वितरणमा लागे । तर एक दिन उनको जीवनको सबैभन्दा पीडादायी घटना घट्यो – उनले आफ्नै काखमा एक भूकम्पपीडित बालकलाई लिएर अस्पताल पु¥याउँदै गर्दा त्यो बालकको मृत्यु भयो । पर्याप्त आपूर्ति र व्यवस्थाको अभावले बालक बच्न सकेन ।
त्यो रात सुदन गुरुङको मानसिकतामा ठूलो धक्का लाग्यो । उनले निर्णय गरे – "अब म कसैको पार्टी बजाएर रात बिताउँदिन । म विपद्मा मानिसको साथी बन्ने छु ।" यसरी जन्मियो हामी नेपाल अभियानको बीजारोपण ।

संस्थाको स्थापना र विस्तार

भूकम्पपछि सुदनले साथीहरूको सानो टोली बनाएर 'हामी नेपाल' नामक संस्था दर्ता गरे । उनले सामाजिक सञ्जाललाई हतियार बनाए । एकातिर उनी डीजी थिए भने अर्कोतिर उनले डिजिटल प्लेटफर्मबाट कोष सङ्कलन, स्वयंसेवक परिचालन र रसद व्यवस्थापनको पूरै सिस्टम बनाए ।

- विपद् व्यवस्थापन : बाढी, पहिरो, आगलागी जहाँसुकै भयो, 'हामी नेपाल' प्रहरी र प्रशासनभन्दा पहिले पुग्ने गर्थ्यो । सुदनले समन्वयको यस्तो मोडेल विकास गरे कि कहिलेकाहीँ सरकारी निकायले नै उनलाई सहयोग माग्नुपर्थ्यो ।
- कोभिड–१९ : कोरोना महामारीमा उनको टोलीले अक्सिजन सिलिण्डर, प्लाज्मा र आइसोलेशन सेन्टरको व्यवस्थामा महत्वपूर्ण योगदान गर्यो । त्यतिबेला उनको अनुहार राष्ट्रिय टेलिभिजनमा धेरै पटक देखियो ।
- पारदर्शिता : सुदनले सबै दानको विवरण अनलाइन सार्वजनिक गर्ने गर्थे । यसले उनलाई सर्वसाधारणको विश्वास दिलायो ।
यस अवधिमा उनी राजनीतिक दलको नजिक थिएनन्, तर सामाजिक कार्यकर्ताको रूपमा उनको 'ब्रान्ड भ्यालु' बनिसकेको थियो ।

जेन जी विद्रोह : मुख्य योजनाकार (विसं २०८२)

विसं २०८२ को सुरुवातमा नेपालमा दुई ठूला घटना भए – देशको अर्थतन्त्र चरमरायो, र तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीको सरकारले प्रतिनिधि सभामा टिक्न नसकेपछि सरकारले सामाजिक सञ्जालमा प्रतिबन्ध लगायो । युवा पुस्ता आक्रोशित थियो ।
विद्रोहको योजना
सुदन गुरुङ, जो त्यतिबेला समाजसेवी मात्र थिए, तर अब राजनीतिक परिवर्तनको माग गर्दै थिए, उनले सामाजिक सञ्जालबाट आन्दोलनको डिजिटल नक्सा बनाए । २०८२ भदौ १५ मा 'जेन जी विद्रोह' को घोषणा भयो । सुदनको भूमिका थियो :
- प्रदर्शनको मार्ग निर्धारण
- सुरक्षा व्यवस्थापनका लागि 'हामी नेपाल' का स्वयंसेवक परिचालन
- प्रहरीसँग सञ्चार र कानूनी सहायता
- अनलाइनबाट प्रदर्शनकारीलाई निर्देशन दिने
यद्यपि विद्रोहको एक दिन अत्यन्त रक्तपातपूर्ण रह्यो । सरकारले गोली चलायो र ७६ जनाको ज्यान गयो। तर जनदबाबका कारण प्रधानमन्त्री ओलीले राजीनामा दिनुपर्यो। त्यसपछि नेपालमा सरकार बदलियो, मध्यावधि चुनाव घोषणा भयो।
यस आन्दोलनपछि सुदन गुरुङ राष्ट्रिय नायक बने । उनी राजनीतिमा आउने निधोमा पुगे ।

राजनीतिक प्रवेश र निर्वाचन (विसं २०८२–२०८३)

विद्रोहपछि युवाहरूले 'राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी' (रास्वपा) गठन गरे । सुदन गुरुङ त्यसको सचिव बने। पार्टीको घोषणापत्र थियो – "पुरानो राजनीति हटाऔं, नयाँ अनुहार जिताऔं"।
प्रतिनिधि सभा सदस्य (गोरखा क्षेत्र नम्बर १)
विसं २०८२ फागुन २० मा मध्यावधि चुनाव भयो। सुदन गुरुङले गोरखा क्षेत्र नम्बर १ बाट रास्वपाको टिकट पाए। उनको प्रतिद्वन्द्वी नेपाली कांग्रेस र एमालेको स्थापित नेता थिए। सुदनले डीजे, सामाजिक कार्यकर्ता र विद्रोही नेताको छविका कारण ठूलो मत ल्याएर विजयी भए।
गृहमन्त्री पद (विसं २०८२ चैत – वर्तमान)
नियुक्ति
विसं २०८२ फागुनको चुनावपछि रास्वपाले सरकार बनायो। बालेन्द्र शाह प्रधानमन्त्री भए, र सुदन गुरुङ चैत ११ गते (मार्च २७, २०२६) गृहमन्त्री नियुक्त भए।
पदको महत्त्व
गृह मन्त्रालय नेपालको सबैभन्दा संवेदनशील मन्त्रालय हो। यसले नेपाल प्रहरी, प्रशासन, शान्ति सुरक्षा र नागरिकता नियन्त्रण गर्छ। सुदन गुरुङको नियुक्ति एउटा यस्तो युवाको लागि ऐतिहासिक क्षण थियो, जो डीजी थिए र जसले कहिल्यै कुनै ट्रेड युनियन वा विद्यार्थी राजनीति गरेका थिएनन्।

गृहमन्त्री बनेपछि सुदनले तीन मुख्य कुरा घोषणा गरे :

1. प्रहरी सुधार : भ्रष्टाचार हटाउने, र जनताको सेवालाई मैत्री बनाउने ।
2. विपद् व्यवस्थापनमा प्रविधिको प्रयोग : आफ्नो 'हामी नेपाल' अनुभव प्रयोग गरी राष्ट्रिय प्रणाली बलियो बनाउने ।
3. माथिल्लो तहको भ्रष्टाचारविरुद्ध कारबाही : पूर्व प्रधानमन्त्री ओली र पूर्व गृहमन्त्री लेखकविरुद्धको मुद्दा अगाडि बढाउने (न्यायिक आयोगको प्रतिवेदन अनुसार)।
चुनौतीहरू
- पुरानो नोकरशाही : गृह मन्त्रालयको सचिव र प्रहरीका पुराना अफिसरहरू उनको आदेश मान्न हिचकिचाउँछन् ।
- दबाब : पुराना दलहरूले ओलीमाथि मुद्दा चलाउन दबाब दिइरहेका छन् भने जनताले कारबाहीको माग गर्छन् ।
- सीमित अनुभव : उनी आफैंले स्वीकार्छन् – "मैले प्रहरीको एउटा थाना भित्रको काम पनि देखेको छैन, तर सिक्दै छु।"

व्यक्तित्व र शैली

सामाजिक सञ्जालमा सक्रिय
सुदन गुरुङ हरेक बिहान फेसबुक लाइभ आउँछन्। उनी नागरिकको प्रश्नको जवाफ सार्वजनिक रूपमा दिन्छन्। यो नेपाली राजनीतिमा पहिलो पटक देखिएको हो।
पहिरन र संस्कार
उनी सधैं साधारण टी–सर्ट र जिन्स लगाउँछन्, कोट र टाई होइन। उनी समुद्री खाना मन पराउँछन् र 'जनताको मन्त्री' को छवि बनाएका छन्।
पारिवारिक अवस्था
अविवाहित। उनी बुबाआमासँगै काठमाडौंको एक साधारण अपार्टमेन्टमा बस्छन्।
आलोचना र विवाद
- अनुभवहीनता : विपक्षीहरूले भन्छन्, "उनलाई कानून र प्रशासनको ज्ञान छैन।"
- युवाको अधीरता : उनीभित्र राजनीतिक दीर्घदृष्टि छैन भन्ने आरोप लाग्छ।
- हामी नेपालको कोष : कतिपयले उनले 'हामी नेपाल' को दानलाई राजनीतिक पूँजी बनाएको आरोप लगाउँछन्। तर सुदनले सबै हिसाब सार्वजनिक गरेको छन्।
उपलब्धि (पहिलो ६ महिना गृह मन्त्री)
- नेपाल प्रहरीमा अनलाइन उजुरी प्रणाली ल्याए।
- प्रहरी अधिकृतको ट्रान्सफरमा पारदर्शी नीति लागू गरे।
- बाढी–पहिरोको पूर्वसूचना प्रणाली 'हामी नेपाल' सँगको साझेदारीमा बनाए।
- ४० भन्दा बढी फरार अभियुक्तलाई विदेशबाट ल्याए।

भविष्यको सम्भावना
रास्वपाको नेतृत्वमा सुदन गुरुङलाई भविष्यको प्रधानमन्त्रीको रूपमा हेरिन्छ। तर यो उनले आफ्नो पहिलो पद (गृह) मा कसरी सफलता प्राप्त गर्छन् भन्ने कुरामा निर्भर छ। यदि उनले ओली–लेखक मुद्दा सञ्चालन गर्न सकेनन् भने, युवाको विश्वास गुमाउन सक्छन्। यदि गरे भने, उनी अर्को पाँच वर्षको लोकप्रिय नेतामा परिणत हुनेछन्।

निष्कर्ष

सुदन गुरुङ एउटा साधारण डीजी देखि नेपालको गृहमन्त्री बनेको यात्रा असाधारण छ। उनी नेपालको नयाँ पुस्ताको आशा हुन्। उनले त्यो देखाएका छन् कि यदि इमानदारीपूर्वक समाजसेवा गरियो, प्रविधिको सही उपयोग गरियो भने राजनीति र सिंहदरबार पनि पहुँचभित्र छ। तर उनको असली परीक्षा अहिले गृह मन्त्रालयमा छ। उनी सफल हुन्छन् वा पुरानो शासनको चक्रव्यूहमा फस्छन्, यो नेपालको मात्र होइन, दक्षिण एसियाको लागि हेर्न लायक छ। नेपाली जनताले 'डीजे सुदन' को ठाउँमा 'मन्त्री सुदन' लाई हेर्दै छन्, र आशा गर्दै छन् – "यसपालि परिवर्तन साँच्चिकै आउँछ।"