नेपालको नव निर्बाचित प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाह बालेनको जीवनि

परिचय

सन् २०२६ को मार्च महिना नेपालको राजनीतिक इतिहासमा एउटा नयाँ अध्याय थपियो। ३५ वर्षीय पूर्व-र्यापर, संरचनात्मक इन्जिनियर, र काठमाडौंका पूर्व-मेयर बालेन्द्र "बालेन" शाह नेपालको ४७औं प्रधानमन्त्री पदमा नियुक्त भए। उनी मात्र ३५ वर्षको उमेरमा यो पदमा पुग्ने सबैभन्दा युवा व्यक्ति मात्र होइनन्, तर मधेशी समुदायबाट पनि यो पदमा पुग्ने पहिलो नेता हुन् । उनको यो यात्रा, र्याप म्युजिकको गल्लीदेखि सिंहदरबारको सर्वोच्च कुर्सीसम्म, भ्रष्टाचार र पुरानो राजनीतिक व्यवस्थाप्रति आक्रोशित युवा पुस्ताको आशाको प्रतीक बनेको छ।

प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा

बालेन्द्र शाहको जन्म २७ अप्रिल १९९० मा काठमाडौंको नरदेवीमा भएको थियो । उनी आयुर्वेदिक चिकित्सक राम नारायण शाह र गृहिणी ध्रुवदेवी शाहका कान्छा छोरा हुन्। उनको पैतृक घर नेपालको दक्षिणी मधेश क्षेत्र, महोत्तरी जिल्लामा पर्दछ । बुबा सरकारी जागिरे भएकाले काठमाडौंमा हुर्केका बालेनले सुरुवाती शिक्षा राजधानीबाटै प्राप्त गरे।

उनले भीएस निकेतन हायर सेकेण्डरी स्कूलबाट उच्च माध्यमिक अध्ययन पूरा गरे र सिभिल इन्जिनियरिङमा स्नातक गरे। पछि, उच्च शिक्षाका लागि भारतको कर्नाटकस्थित विश्वेश्वरैया प्राविधिक विश्वविद्यालय (भीटीयू) बाट संरचनात्मक इन्जिनियरिङ (एमटेक) मा स्नातकोत्तर गरे । यो प्राविधिक पृष्ठभूमिले उनलाई शहरी पूर्वाधार र निर्माण प्रणालीको गहिरो ज्ञान दियो, जुन मेयरको रूपमा उनको कार्यशैलीमा प्रमुख रूपमा देखियो।

सांगीतिक यात्रा: र्यापर बालेन

बालेन शाहको पहिचान सुरुवातमा राजनीतिभन्दा संगीतसँग जोडिएको थियो। सानैदेखि कविता र संगीतमा रुचि राख्ने उनले सन् २०१२ मा आफ्नो पहिलो गीत 'सडक बालक' सार्वजनिक गरे । सन् २०१३ मा 'र वार्ज' नामको अनलाइन र्याप युद्ध श्रृंखलामा सहभागी भएपछि उनी नेपाली हिपहप क्षेत्रमा चर्चित भए।

उनका गीतहरू विशेषगरी 'बलिदान' ले निकै लोकप्रियता पायो, जसले भ्रष्टाचार, सामाजिक अन्याय र राज्यको विफलतालाई चुनौती दिएको थियो। 'बलिदान' युट्युबमा १४ मिलियनभन्दा बढी पटक हेरिएको थियो । आफ्नो सांगीतिक यात्रामा उनी प्रायः कालो पहिरन र विशिष्ट चश्मासहित देखिन्थे, जुन उनको व्यक्तित्वको अभिन्न अंग बन्यो। उनका गीतहरू निराश युवाको आवाज बनेर उभिए।

राजनीतिक उदय: स्वतन्त्र उम्मेदवारदेखि मेयरसम्म

सन् २०२२ को स्थानीय चुनाव नेपाली राजनीतिको एउटा महत्वपूर्ण मोड थियो, जहाँ बालेन शाह 'बालेन ४ मेयर' अभियान अन्तर्गत काठमाडौं महानगरपालिकाको प्रमुख पदमा स्वतन्त्र उम्मेदवार बने । उनले सामाजिक सञ्जाललाई आफ्नो मुख्य हतियार बनाए। भ्रष्टाचार विरोधी अभियान, जवाफदेहिता र परिवर्तनको वाचा गर्दै उनी राजधानीका हरेक कोना-कोनामा पुगे।

यो अभियान युवा मतदाता र विदेशमा रहेको नेपाली डायस्पोराबीच अत्यधिक लोकप्रिय भयो। परिणामस्वरूप, उनले नेपाली कांग्रेस र नेकपा एमाले जस्ता ठूला दलका उम्मेदवारहरूलाई ठूलो मतान्तरले पराजित गर्दै काठमाडौंको पहिलो स्वतन्त्र मेयर बने । यो जित राजनीतिक प्रतिष्ठानका लागि ठूलो धक्का थियो र युवा शक्तिको उदयको स्पष्ट सन्देश थियो।

मेयरको रूपमा कार्यशैली र विवाद

मेयर पद सम्हालेपछि बालेनले पारदर्शिता र कार्यान्वयनलाई जोड दिए। उनले नगरसभाको बैठक लाइभ स्ट्रिम गर्न सुरु गरे, जुन निकै प्रशंसित भयो । उनको सबैभन्दा चर्चित कदम भनेको अवैध संरचना भत्काउने अभियान थियो। बेस्मेन्ट पार्किङ मापदण्ड उल्लङ्घन गर्ने व्यवसायिक कम्प्लेक्सहरूमा उनी आफैं पुगेर भत्काउने काममा सहभागी भए ।

यसरी, उनले प्रशासनिक जडतालाई चिर्दै जनताको करको पैसाको सदुपयोग गर्न खोजे। तर, उनको यो कार्यशैली विवादबाट पनि अछुतो रहेन। सडक व्यापारीहरूलाई हटाउने क्रममा नगर प्रहरीले अत्यधिक बल प्रयोग गरेको आरोप लाग्यो। ह्युमन राइट्स वाचले पनि यस विषयमा चिन्ता व्यक्त गरेको थियो । उनले प्रधानमन्त्री कार्यालय (सिंहदरबार) मा फोहोर नलैजाने, बलिउड फिल्ममा प्रतिबन्ध लगाउनेजस्ता निर्णयहरूबाट पनि विवाद सिर्जना गरे ।

२०२५ को विद्रोह र राष्ट्रिय नायक

सन् २०२५ को सेप्टेम्बरमा, तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीको सरकारले सामाजिक सञ्जालमा प्रतिबन्ध लगाएपछि नेपालमा ठूलो युवा विद्रोह सुरु भयो। बालेन शाहले यो आन्दोलनलाई स्पष्ट समर्थन गर्दै प्रदर्शनकारीहरूको पक्ष लिए । उनको गीत 'नेपाल हाँसेको' यो आन्दोलनको रणभेरी बन्यो।

प्रदर्शन हिंसात्मक बन्दै जाँदा प्रहरीको गोली लागेर १९ जनाको मृत्यु भयो, जसले पूरै देशलाई आगो लगायो। प्रदर्शनकारीहरूले संसद भवन, प्रधानमन्त्री निवासलगायत सरकारी भवनहरूमा आगजनी गरे। यस घटनामा ७७ जनाको मृत्यु भएको थियो । अन्ततः ओली सरकार ढल्यो।

यस अराजकताको बीचमा, बालेन शाहले प्रदर्शनकारीहरूलाई सेनासँग वार्तामा बस्न आग्रह गर्दै संयमता अपनाउन सल्लाह दिए । यो चुनौतीपूर्ण परिस्थितिमा उनले देखाएको नेतृत्वदायी भूमिकाले उनलाई मेयरको सिमाना पार गर्दै राष्ट्रिय नायकको रूपमा स्थापित गरायो।

प्रधानमन्त्रीत्वको यात्रा

अन्तरिम सरकारपछि भएको निर्वाचनमा बालेन शाहले ठूलो जोखिम उठाए। मेयर पदबाट राजीनामा दिएर उनी राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) मा प्रवेश गरे । रास्वपाका संस्थापक रवि लामिछाने विवादमा फसेपछि पार्टीको मुख्य अनुहार बन्दै उनी प्रधानमन्त्रीको उम्मेदवार बने।

सन् २०२६ को ५ मार्चको निर्वाचनमा रास्वपाले २७५ सिटमध्ये १८२ सिट जित्दै ऐतिहासिक बहुमत हासिल गर्यो । बालेन शाहले आफैंले पूर्वप्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीलाई उनको गढ झापा क्षेत्र नम्बर ५ मै पराजित गरे । यो नेपालको लोकतान्त्रिक इतिहासमै पहिलो पटक कुनै पनि पार्टीले यति ठूलो बहुमत हासिल गरेको घटना हो, र पुराना शक्ति केन्द्रहरूको पूर्ण पराजय थियो।

विदेश नीति र भविष्यको चुनौती

राजनीतिक परिवर्तनको यो लहरसँगै अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले पनि बालेन शाहलाई सहयोग गर्ने संकेत गरेको छ। भारत, अमेरिका र चीनले उनको चुनावी जीतमा बधाई दिए । भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले दुई देशबीचको समृद्धि र प्रगतिका लागि सहकार्य गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गरे ।

तर, मेयर हुँदा भारतविरोधी अभिव्यक्ति दिएका बालेन शाहका लागि दुई ठूला छिमेकी (भारत र चीन) सँग सन्तुलित कूटनीति चलाउनु ठूलो चुनौती हुनेछ। विश्लेषकहरूका अनुसार, उनको नेतृत्वले नेपालको परराष्ट्र नीतिको 'लिटमस टेस्ट' गर्नेछ ।

त्यस्तै, घरेलु मोर्चामा रोजगारी सिर्जना, न्याय सुधार, र २०२५ को हिंसाको निष्पक्ष छानबिन जस्ता जटिल मुद्दाहरू उनका लागि प्रमुख चुनौती हुनेछन्। यद्यपि, मेयरको रूपमा आफ्नो कार्यशैली र विद्रोहको समयमा देखाएको संयमले जनतामा उच्च अपेक्षा सिर्जना गरेको छ। बालेन शाहको यो उदयले नेपालको राजनीतिमा 'पुरानो पुस्ता' को एकाधिकार अन्त्य भएको र युवाहरूले आफ्नो भविष्य आफैं लेख्न थालेको संकेत दिन्छ।